Ayna ve İnsan

Aynanın Ötesinde: Hakikati Görmek 

Ayna, insanın suretini gösterir; fakat insan kendini hiçbir zaman bütünüyle göremez. Yüzümüzü tanımak kolaydır da kendi hakikatimize ulaşmak neden bu kadar zordur?

İnsan, dünyaya gözlerini açtığı andan itibaren görmeyi öğrenir. Ne var ki görmek, yalnızca gözün değil, idrakin de işidir. Görüneni seçmek kolay, onun ardındaki manayı kavramak ise uzun bir tefekkür yolculuğudur. Kimi ömrünü bakarak tüketir, kimi gördüklerinin ardındaki hakikati arayarak yaşar. İnsanın en büyük yanılgılarından biri, gördüğünü bilmekle, bildiğini anlamakla karıştırmasıdır.

Kendini kusursuz gören insan, çoğu zaman sorgulamaktan vazgeçer. Kusurlarını örter, meziyetlerini büyütür; kendi hakikatine bile görmek istediği yerden yaklaşır. Oysa kişinin kendisini yanılmaz kabul etmesi, cehaletin en sessiz biçimidir.

Her insan dünyaya kendi nazarından bakar; fakat herkes aynı hakikati idrak edemez. Bazen karşımızdakini tanımadan yargılar, bazen de kendi kanaatimizi oluşturmak yerine başkalarının sözleriyle hüküm veririz. Hâlbuki bir insanı anlamak için yalnızca davranışlarını bilmek yetmez; onu şekillendiren şartları, sustuğu acıları ve geçirdiği dönüşümleri de kavramak gerekir. Duymak, anlamanın başlangıcıdır; hakikati araştırmadan hüküm vermek ise insanı yanılgıya sürükler.

Nitekim aynı renge bakan iki insan, birbirinden farklı anlamlar çıkarabilir. Mavi, biri için gökyüzü, diğeri için deniz, bir başkası için geçmişten kalan bir hatıradır. İnsan, çoğu zaman eşyanın kendisini değil, kendi tecrübeleriyle anlamlandırdığı hâlini görür. Hakikat bir olabilir; fakat ona dair algılarımız, duygularımız ve hükümlerimiz farklıdır.

İnsan, gözleri açıkken neden göremez? Görmek, yalnızca gözün değil, gönlün ve idrakin de işi midir?

Dünyayı anlamlandırırken kendi tecrübelerimizle yetinemeyiz. Başkalarının düşüncelerine, yaşanmışlıklarına ve bakış açılarına ihtiyaç duyarız. Kimi bize acının ne olduğunu öğretir, kimi bilginin derinliğini gösterir, kimi de hiç düşünmediğimiz bir ihtimali fark etmemizi sağlar. Her karşılaşma, dünyaya dair tasavvurumuzu genişletebilir.

Ancak başkalarından öğrendiklerimiz de hakikatin tamamını oluşturmaz. Acıyla yoğrulan biri her yerde kederi, hayal kırıklığı yaşayan biri her davranışta ihaneti görebilir. Bilgisiyle övünen biri ise kendi kanaatlerini mutlak doğru sanabilir. İnsan, kendi tecrübesini hakikatin bütünü kabul ettiğinde yalnızca kendisini değil, başkasını da eksik anlar.

Bu yüzden bilmediğimiz boşlukları zanlarımızla doldururuz. Birinin suskunluğunu kibir, mesafesini soğukluk, öfkesini kötülük olarak yorumlayabiliriz. Oysa her davranışın ardında bilmediğimiz sebepler, her insanın içinde henüz anlayamadığımız bir hikâye vardır. Anlamak, yalnızca görüneni değerlendirmek değil, görünmeyen ihtimallere de adil bir yer açabilmektir.

İnsanı yanıltan, çoğu zaman bilgisizliği değil, bilgisizliğinin farkında olmayışıdır. Bilmediğini kabul etmek, idrakin başlangıcıdır; bildiğinden kesinlikle emin olmak ise hakikate giden yolu daraltabilir. İnsan, kendi düşüncelerini sorgulayabildiği ölçüde yanılgılarından uzaklaşır.

Bu sebeple mesele, her şeyi bilmek değil, bilgimizin sınırlarını tanımaktır. Başkasının bakış açısını anlamaya çalışmak, kendi kanaatlerimizi mutlaklaştırmamak ve haklı olduğumuzu düşündüğümüz anlarda dahi kendimize soru sorabilmek gerekir.

Ayna bize suretimizi gösterir; başkaları ise kendimizde fark edemediğimiz taraflarımızı açığa çıkarır. Fakat hakikate yaklaşmak için ikisi de tek başına yeterli değildir. İnsan, evvela kendi nefsinin karşısında durmalı; ardından gördüklerini sorgulamayı, bildiklerinden şüphe etmeyi ve yanılabileceğini kabul etmeyi öğrenmelidir.

İnsan, kendini tanıdığını düşündüğü yerde yanılabilir; başkasını anladığını sandığı yerde haksızlık edebilir. Nefis muhasebesi, yalnızca kusurlarını fark etmek değil, kendi haklılığını da sorgulayabilmektir. Kişi, kendisine karşı dürüst olabildiği ölçüde başkasına karşı adil olmayı öğrenir.

Ömür, bu idrake ulaşma çabasıdır. Her tecrübe düşüncelerimizi sınar, her karşılaşma kanaatlerimizi yeniden gözden geçirmemize imkân verir. Ne var ki bütün ihtimalleri kavramak ve hakikati eksiksiz biçimde kuşatmak, insanın kudretini aşar.

İnsanın kemali, yanılmamakta değil, yanılabileceğini idrak etmekte; eksiksiz olmakta değil, eksikliğini kabul edebilmekte saklıdır.

Hakikate yaklaşmanın yolu, kendi düşüncesini tek ölçü kabul etmekten vazgeçmek ve bilginin sınırlarını tanımaktan geçer. İnsan, kendi kanaatlerinin ötesinde bir dünya bulunduğunu idrak ettiğinde başkasını anlamaya, anlamaya çalıştıkça da kendini yeniden tanımaya başlar.

Hakikate en çok yaklaştığımız an, her şeyi bildiğimizden emin olduğumuz değil, bilgimizin sınırlarını fark ettiğimiz andır.  

 Yolunuz gül renginde , gül kokusunda olsun her daim. 

 Sevgilerimle…